Ngửi thấy mùi nhựa cháy và lần ra được là từ ổ cắm, công tắc hay tủ điện, làm ba việc: rút phích các thiết bị đang cắm ở ổ đó nếu ổ không bốc khói, ngắt aptomat nhánh hoặc aptomat tổng từ chỗ khô, rồi đưa người ra khỏi phòng và theo dõi mùi. Nếu có khói, có tiếng lách tách, mùi nồng dần hay mùi phát ra từ chính tủ điện, đừng đụng vào gì nữa: ra ngoài và gọi 114.
Mùi khét điện có một đặc điểm: nó thường đến trước khói và lửa. Đó là lợi thế của bạn — có vài phút để cắt nguồn khi mọi thứ còn chưa nghiêm trọng. Bài này giúp bạn phân biệt ba mức của mùi khét, việc cần làm cho từng mức, và câu nói khi gọi 114 hay gọi thợ.
Ba mức của mùi khét và mỗi mức cần làm gì
Mức một: mùi thoáng qua, đã hết khi rút phích. Thường là một thiết bị nóng quá, một phích cắm lỏng hay ổ nối quá tải. Rút phích, sờ thử vỏ ngoài phích cắm bằng mu bàn tay khô: nếu ấm nóng bất thường thì để riêng thiết bị đó ra, không dùng nữa cho tới khi có người xem. Không cần gọi 114. Ghi lại và gọi thợ trong ngày.
Mức hai: mùi vẫn còn sau khi rút phích, ổ cắm ấm, mặt ổ ố vàng. Chỗ nóng nằm trong ổ cắm hoặc dây trong tường. Ngắt aptomat nhánh cấp cho phòng đó, nếu không biết nhánh nào thì ngắt aptomat tổng. Mở cửa cho thoáng, đưa trẻ nhỏ, người già ra phòng khác. Gọi thợ điện tới kiểm trước khi bật lại.
Mức ba: có khói, tiếng lách tách, chớp sáng, mùi nồng dần, hay mùi từ tủ điện. Không lại gần, không cố rút phích, không gạt aptomat ở chính tủ đang có mùi. Đưa mọi người ra ngoài, đóng cửa phòng đó lại sau lưng nếu tiện, và gọi 114 từ bên ngoài. Nếu nhà có cầu dao tổng ở chỗ khác (cạnh công tơ, ngoài cổng) và tới được an toàn, có thể ngắt ở đó trên đường ra.
Danh sách kiểm: làm ngay, gọi ai, đừng làm
Một danh sách ngắn để làm theo khi đầu óc chưa kịp nghĩ. Đọc từ trên xuống:
- Làm ngay: dừng việc đang làm, xác định mùi phát ra từ đâu bằng cách đứng cách xa và nhìn — không cúi sát ngửi.
- Làm ngay: nếu ổ không có khói, rút phích bằng cách cầm phần nhựa của phích, tay khô.
- Làm ngay: ngắt aptomat nhánh hoặc tổng; mở cửa sổ cho thoáng.
- Gọi ai: có khói, lửa, tiếng nổ hay mùi nồng dần thì gọi 114 trước, từ bên ngoài nhà. Không có những dấu hiệu đó thì gọi thợ điện, nhà thuê thì báo chủ nhà.
- Gọi ai: có người bị giật hay khó thở vì khói thì gọi 115.
- Đừng làm: không xịt nước, không phủ khăn ướt lên ổ cắm hay tủ điện đang có mùi.
- Đừng làm: không tháo mặt ổ cắm, công tắc ra xem; không mở nắp tủ điện.
- Đừng làm: không cắm lại để "thử xem còn mùi không".
- Ví dụ: chị Ngọc thấy mùi khét ở ổ cắm sau tủ lạnh lúc nấu cơm, mặt ổ không khói; chị rút phích tủ lạnh, ngắt aptomat bếp, mở cửa sổ, nhắn thợ kèm ảnh.
Mùi khét điện khác mùi thức ăn cháy hay mùi rác đốt ngoài đường: nó hắc, giống nhựa hay cao su nóng, thường đi kèm một chỗ ấm bất thường. Không chắc mùi từ đâu mà mùi nồng dần thì xử lý như mức ba.
Lần ra nguồn mùi mà không cúi sát: nhìn vào đâu trước
Ổ nối nhiều lỗ đang gánh nhiều thứ. Góc sau tivi, gầm bàn làm việc, đầu giường là ba chỗ ổ nối hay bị cắm kín. Nhìn từ xa xem vỏ ổ có ố vàng, phồng, biến dạng không. Rút ổ nối khỏi tường trước, rồi mới rút từng thứ cắm vào nó.
Thiết bị sinh nhiệt đang chạy. Ấm đun, nồi cơm, bàn là, máy sấy tóc, quạt sưởi, lò nướng. Nếu một trong số đó đang chạy khi có mùi, tắt và rút nó trước. Sờ thử vỏ phích bằng mu bàn tay khô; phích nóng hơn hẳn bình thường là manh mối.
Công tắc và ổ cắm trên tường. Mặt công tắc ấm, có vệt đen quanh lỗ cắm, có tiếng rè khi bật đèn. Không tháo mặt ra xem. Ngắt aptomat nhánh, ghi lại công tắc nào, chụp ảnh.
Đèn, quạt trần, đèn trang trí. Mùi từ trên cao thì đừng trèo lên ghế, lên thang để ngửi cho chắc. Tắt công tắc, ngắt aptomat nhánh, mở cửa, quan sát từ dưới. Có khói thì ra ngoài và gọi 114.
Mùi phát ra từ tủ điện: vì sao khác với ổ cắm
Ổ cắm là điểm cuối của một nhánh; ngắt nhánh đó là cắt được nguồn. Tủ điện thì khác: đó là nơi mọi nhánh gặp nhau, và phía trên aptomat tổng vẫn có điện kể cả khi bạn đã gạt xuống. Một tủ điện có mùi khét nghĩa là chỗ nóng có thể nằm ngay trong tủ — ở tiếp điểm, ở dây vào aptomat tổng hay ở chính aptomat.
Vì vậy khi mùi rõ ràng từ tủ điện, đặc biệt khi vỏ tủ ấm, có tiếng rè hay vệt đen, đừng mở cửa tủ, đừng gạt. Đưa người ra xa và gọi 114. Nếu nhà có cầu dao tổng riêng ở chỗ khác, gần công tơ, và bạn tới được mà không phải đi ngang qua tủ đang có mùi, có thể ngắt ở đó.
Nếu tủ điện nằm ở hành lang chung, phòng kỹ thuật chung cư hay khu nhà trọ, báo ngay ban quản lý hoặc chủ trọ, và gọi 114 nếu có khói. Câu nói ngắn: "Tủ điện hành lang tầng ba có mùi khét, có tiếng rè, em đã gọi 114, anh lên giúp em với."
Mùi khét ở công tơ, ở dây trước nhà hay ở cột điện là phần điện lực quản lý: tránh xa, báo điện lực theo số trên hoá đơn, và 114 nếu có tia lửa hay khói.
Gọi 114 và gọi thợ: nói gì cho đúng mức
Khi có khói hay tiếng lách tách, đừng ngại gọi 114 vì sợ "chưa đến mức". Tổng đài sẽ hỏi và quyết định. Câu mẫu: "Alo, 114 ạ. Nhà số… ngõ…, gần chợ…, phường…. Tủ điện tầng một có mùi khét và khói nhẹ, có tiếng lách tách. Trong nhà ba người đã ra ngoài hết, chưa ai bị thương. Chưa ngắt được điện vì tủ đang có khói."
Khi chỉ là mức một, mức hai, cuộc gọi phù hợp là thợ điện. Gửi trước ảnh ổ cắm từ xa nếu thợ đồng ý nhận ảnh. Câu mẫu: "Anh ơi, ổ cắm phòng khách nhà em có mùi khét, mặt ổ hơi ố vàng, em đã rút phích và ngắt aptomat phòng khách. Hiện không còn mùi. Anh tới kiểm được lúc nào, tiền đi lại và tiền công tính thế nào, có thay gì thì báo trước giúp em."
Ở nhà thuê, gọi chủ nhà trước khi gọi thợ, trừ khi có khói. Nói rõ những gì đã làm để chủ nhà không bảo bạn "bật lên thử xem". Nếu chủ nhà bảo vậy, có thể trả lời lịch sự: "Cháu đã ngắt rồi, cháu chờ thợ kiểm xong mới bật lại ạ."
Một tình huống đi trọn: tối thứ năm, ổ cắm sau kệ tivi
Anh Minh đang xem tivi thì thấy mùi hắc như nhựa nóng. Anh tắt tivi bằng điều khiển, đứng dậy đi quanh phòng, mùi rõ nhất ở góc sau kệ tivi, chỗ có một ổ nối cắm năm thiết bị: tivi, đầu thu, loa, sạc điện thoại và một đèn trang trí. Không thấy khói.
Anh rút phích ổ nối khỏi ổ tường bằng cách cầm phần nhựa. Mùi giảm nhưng chưa hết. Anh đi ra tủ điện ở chân cầu thang, ngắt aptomat phòng khách, mở cửa sổ. Mười phút sau, mùi nhạt dần. Anh soi đèn pin vào ổ tường: một lỗ cắm có vệt đen nhỏ. Anh chụp ảnh từ xa, chụp cả ổ nối, cất ổ nối vào hộp riêng.
Anh nhắn thợ kèm ảnh, hẹn sáng mai. Tối đó cả nhà dùng đèn ở các phòng khác, phòng khách để tắt. Thợ tới kiểm thấy ổ tường lỏng tiếp điểm, dây phía sau đã nóng chảy một đoạn ngắn. Nếu anh Minh cắm lại để xem nốt bộ phim, chỗ đó có thể đã nóng thêm cả buổi tối.
Một chi tiết nhỏ khác: anh không để ổ nối bị nghi ngờ nằm lại sau kệ, nơi người khác trong nhà có thể cắm lại theo thói quen. Cất riêng, dán giấy, nói với cả nhà một câu — ba việc tốn một phút nhưng chặn được lần cắm nhầm tiếp theo.
Sau khi xử lý: chụp gì, giữ gì, thay đổi gì
Mùi khét đã qua nhưng nguyên nhân vẫn còn đó cho tới khi được sửa. Mấy việc nên làm trong ngày:
- Chụp ảnh ổ cắm, công tắc, ổ nối, phích cắm có vết cháy — chụp trước khi thợ tháo ra.
- Giữ lại ổ nối hay phích cắm bị cháy, đừng vứt ngay; thợ hoặc bảo hiểm có thể cần xem.
- Ghi lại thiết bị nào đang cắm ở đó lúc có mùi, đã dùng trong bao lâu.
- Giữ biên nhận của thợ ghi rõ nguyên nhân, việc đã làm, vật tư thay.
- Không dùng lại ổ nối đã ố vàng, nóng chảy, kể cả khi nó vẫn chạy.
- Chia lại chỗ cắm: thiết bị nóng như ấm đun, bàn là, máy sấy tóc không cắm chung một ổ nối với nhiều thứ khác.
Phần soi định kỳ ổ cắm, dây nối trong nhà là việc của lịch bảo dưỡng. Ngay sau lần này, chỉ cần ghi một dòng vào sổ để lần kiểm tới xem kỹ chỗ đó.
Câu hỏi thường gặp
Ổ cắm có mùi khét nhưng không có khói thì có cần gọi 114 không?
Thường chưa cần. Rút phích nếu ổ không bốc khói, ngắt aptomat nhánh, mở cửa cho thoáng và gọi thợ điện. Nếu mùi nồng dần, có khói, tiếng lách tách hay chớp sáng thì ra ngoài và gọi 114.
Tủ điện có mùi khét thì có nên gạt aptomat tổng không?
Không nên gạt ở chính tủ đang có mùi, vì chỗ nóng có thể nằm trong tủ và phía trên aptomat tổng vẫn có điện. Đưa người ra xa, gọi 114. Nếu có cầu dao tổng ở chỗ khác tới được an toàn thì ngắt ở đó.
Có nên đổ nước hay phủ khăn ướt lên ổ cắm đang bốc mùi khét không?
Không. Nước dẫn điện và có thể làm người bị giật. Ngắt nguồn nếu làm được an toàn, nếu không thì ra ngoài và gọi 114. Xử lý lửa là việc của lực lượng cứu hoả.
Rút phích xong hết mùi rồi thì có dùng lại ổ cắm đó được không?
Không nên dùng lại cho tới khi thợ kiểm. Mùi khét nghĩa là đã có chỗ quá nóng; ổ cắm, dây phía sau có thể đã hỏng một phần. Để aptomat nhánh đó tắt hoặc ít nhất không cắm gì vào ổ đó.
Làm sao phân biệt mùi khét điện với mùi đồ ăn cháy?
Mùi khét điện hắc, giống nhựa hay cao su nóng, thường rõ nhất gần ổ cắm, công tắc, thiết bị đang chạy hay tủ điện và đi kèm một chỗ ấm bất thường. Không chắc mà mùi nồng dần thì ngắt điện và gọi 114.
Ở nhà thuê thấy ổ cắm có mùi khét thì báo ai?
Ngắt aptomat nhánh, rút phích, rồi báo chủ nhà kèm ảnh và mô tả. Nếu có khói hay mùi nồng dần, gọi 114 trước rồi mới báo chủ nhà. Giữ tin nhắn trao đổi và biên nhận của thợ.