Điều cần dạy trẻ khi nhà có sự cố gói trong ba câu, theo đúng thứ tự: "Ra khỏi chỗ đó" — rời chỗ có khói, nước, tiếng nổ lách tách, không quay lại lấy đồ; "Gọi người lớn gần nhất" — người trong nhà, hàng xóm, bảo vệ; và với trẻ đủ lớn, "Gọi 114 hay 115 và nói địa chỉ nhà" khi không có người lớn nào ở gần. Ba câu đó, nói ngắn, lặp lại nhiều lần trong lúc bình thường, là thứ trẻ nhớ được lúc hoảng.
Trẻ không cần biết khoá van, ngắt aptomat hay sơ cứu — những việc đó là của người lớn, và dạy trẻ làm những việc đó đôi khi còn đưa trẻ lại gần chỗ nguy hiểm. Bài này đi theo từng lứa tuổi: trẻ ba tuổi nhớ được gì, trẻ bảy tuổi làm được gì, trẻ mười hai tuổi tự gọi số khẩn cấp ra sao, và cách tập như một trò chơi mà không biến thành bài kiểm tra cho con.
Ba câu cho mọi tuổi, và vì sao phải ngắn
Lúc có chuyện, trẻ — cũng như người lớn — không nhớ được đoạn văn. Trẻ nhớ được những câu ngắn đã nghe đi nghe lại, có nhịp, gắn với một việc cụ thể. Vì vậy cả nhà nên thống nhất dùng đúng ba câu, không thay chữ mỗi lần dạy: "Ra khỏi chỗ đó", "Gọi người lớn", "Nói địa chỉ nhà".
Câu thứ nhất cứu nhiều nhất. Trẻ thấy khói hay nước tràn thường đứng nhìn, chạy đi trốn, hoặc quay lại lấy đồ chơi, lấy con mèo. Dạy con rằng ra khỏi chỗ đó là việc duy nhất của con, đồ đạc và vật nuôi để người lớn lo. Với trẻ nhỏ, chỉ rõ "ra" là ra đâu: ra cửa chính, ra sân, sang nhà bác bên cạnh — một chỗ cố định.
Câu thứ hai dạy trẻ gọi ai. Không phải ai lạ cũng được, nhưng trong lúc khẩn cấp, người lớn gần nhất — hàng xóm, chú bảo vệ, cô bán hàng đầu ngõ — tốt hơn là trẻ ngồi một mình chờ. Câu thứ ba chỉ dạy khi trẻ đã đọc thuộc được địa chỉ nhà, thường từ sáu, bảy tuổi trở lên. Trẻ nhỏ hơn thì tập nói tên bố mẹ và một mốc dễ nhớ: "nhà con gần trường mầm non".
Bảng theo lứa tuổi: con làm gì, gọi ai, không làm gì
Lứa tuổi trong bảng chỉ là mốc gợi ý, mỗi trẻ một khác. Bố mẹ biết con mình nhất; đọc bảng để chọn câu vừa với con, không phải để so con với ai:
| Lứa tuổi | Làm ngay | Gọi ai | Đừng làm |
|---|---|---|---|
| 3–5 tuổi | Ra cửa chính, đứng ở chỗ đã hẹn; nếu sợ thì ôm gối ngồi ở đó, không trốn | Gọi to "bà ơi", "mẹ ơi"; chạy sang nhà bác bên cạnh nếu đã hẹn trước | Không trốn dưới gầm giường, trong tủ; không chạm ổ điện, dây điện |
| 6–8 tuổi | Ra ngoài, kéo tay em nhỏ theo nếu em ở ngay cạnh, không quay vào tìm | Gõ cửa hàng xóm; nói được tên bố mẹ, địa chỉ nhà | Không tự dập lửa, không bật tắt công tắc khi ngửi thấy mùi lạ |
| 9–12 tuổi | Ra ngoài, đếm người, gọi người lớn | Gọi bố mẹ; gọi 114, 115 khi không có người lớn và có nguy hiểm | Không mở cửa cho người lạ tự xưng thợ; không lội vào chỗ nước có ổ điện |
| Ví dụ: bé bảy tuổi thấy nước tràn từ nhà tắm ra hành lang | Ra phòng khách, không đi qua chỗ nước gần ổ cắm | Gọi mẹ bằng điện thoại bàn, rồi sang gọi cô hàng xóm | Không lấy khăn vào lau |
Bảng không có cột "điểm" hay "đạt". Trẻ làm được câu nào thì khen câu đó, chưa làm được thì tập lại hôm khác. Đây không phải bài thi; mục đích là để lúc có chuyện thật, con có sẵn một việc để làm thay vì đứng sợ.
Dạy con nói địa chỉ và gọi số khẩn cấp
Với trẻ từ sáu, bảy tuổi, tập câu gọi như tập một bài hát ngắn. Câu mẫu cho con: "Alo, cháu tên là Su, bảy tuổi. Nhà cháu ở số…, ngõ…, phường…, gần trường tiểu học. Bà cháu bị ngã trong bếp, không dậy được. Ở nhà chỉ có cháu với bà." Bốn ý: con là ai, nhà ở đâu, chuyện gì, nhà có ai.
Dạy con phân biệt ba số bằng câu dễ nhớ: 114 khi có khói, lửa, người bị kẹt; 115 khi có người bị đau, bị ngã không dậy được, bất tỉnh; 113 khi có người lạ làm con sợ. Trẻ nhỏ nhầm số cũng đừng lo — người trực sẽ hỏi lại và hướng dẫn tiếp. Điều quan trọng là con dám gọi và nói được địa chỉ.
Dặn thêm ba điều: gọi xong không cúp máy trước khi người bên kia bảo; trả lời từng câu người ta hỏi; và làm theo lời người ta dặn. Cũng dạy con rằng số khẩn cấp không phải để gọi chơi; lỡ bấm nhầm thì giữ máy, nói "cháu bấm nhầm, cháu xin lỗi" — đừng tắt ngay, vì tổng đài có thể gọi lại để kiểm tra.
Dán một tờ giấy nhỏ cạnh điện thoại bàn hoặc trong tủ lạnh, ghi địa chỉ nhà và số của bố mẹ bằng chữ to. Trẻ lúc hoảng có thể quên, nhưng biết chỗ để nhìn.
Bốn điều con không làm, và giải thích sao cho trẻ hiểu
Không chạm ổ điện, dây điện, đồ điện ướt. Đừng chỉ nói "nguy hiểm". Nói cụ thể: "Điện đi qua nước và đi qua người. Thấy nước gần ổ điện thì con đứng xa và gọi người lớn." Trẻ hiểu lý do thì nhớ lâu hơn trẻ chỉ nghe cấm.
Không quay lại lấy đồ chơi, cặp sách, vật nuôi. "Đồ chơi mua lại được, con thì không. Con ra ngoài, mẹ sẽ lo cho con mèo." Nói trước câu này trong lúc bình thường, vì lúc có chuyện trẻ sẽ đòi đúng thứ nó yêu nhất.
Không trốn. Trẻ sợ thường chui vào gầm giường, vào tủ. Người tới giúp sẽ không thấy con. Dạy con: "Sợ thì con ra cửa và gọi to, đừng trốn — người lớn cần thấy con."
Không mở cửa cho người lạ, kể cả người nói là thợ hay "bố mẹ con nhờ". Khi nhà có sự cố, người lớn thật sẽ gọi điện cho con hoặc đi cùng hàng xóm con biết mặt. Dạy con câu trả lời qua cửa: "Cháu không mở cửa được, chú gọi cho mẹ cháu nhé."
Con ở nhà với ông bà, với em nhỏ: dặn thêm gì
Nhiều trẻ ở nhà buổi chiều với ông bà, hoặc trông em nhỏ một lúc khi mẹ ra chợ. Khi đó, người cần giúp có thể chính là người lớn trong nhà, và trẻ là người duy nhất chạy đi được. Dặn con thêm một câu: "Bà ngã, bà mệt, bà không trả lời — con chạy sang gọi bác bên cạnh." Đừng dạy con kéo bà dậy, đỡ bà đi; trẻ không đủ sức, hai bà cháu cùng ngã là chuyện có thật.
Hẹn trước với một nhà hàng xóm mà con biết mặt: "Nếu nhà có chuyện, con sang gõ cửa nhà bác Năm." Báo trước với nhà đó một câu để họ không bất ngờ. Trẻ sẽ chạy tới cửa mà con đã được dắt tới nhiều lần, không chạy ra đường lớn tìm người lạ.
Với trẻ lớn đang trông em: việc đầu tiên vẫn là ra khỏi chỗ nguy hiểm, và dắt em theo nếu em ở ngay cạnh. Nếu em đang ở phòng khác có khói, con không quay vào tìm — con ra ngoài gọi to, gọi hàng xóm, gọi 114 và nói rõ "em cháu còn ở trong phòng ngủ tầng hai". Điều này nghe khó nói với một đứa trẻ, nhưng nói trước một lần trong lúc bình thường thì đỡ hơn để con tự quyết lúc hoảng.
Tình huống: bé Su ở nhà với bà
Su bảy tuổi, chiều đi học về ở nhà với bà. Bà trượt chân ngã trong bếp, kêu đau, không đứng dậy được. Su đứng sững một lúc, rồi nhớ câu "gọi người lớn". Su chạy sang nhà cô Lan bên cạnh, gõ cửa, nói: "Cô ơi, bà cháu ngã trong bếp, không dậy được." Cô Lan sang, gọi 115, đọc địa chỉ, rồi gọi mẹ Su.
Trong lúc chờ, cô Lan bảo Su ra cổng đứng chỗ dễ thấy để đón xe. Xe tới, Su dẫn vào. Tối đó mẹ Su về, ngồi với con, hỏi con đã làm gì. Mẹ không hỏi "sao con không gọi 115", mà khen: "Con chạy sang cô Lan là đúng nhất rồi."
Su chưa từng tự gọi 115, và không cần phải gọi. Câu "gọi người lớn" đã đủ: người lớn gần nhất gọi số khẩn cấp nhanh hơn và nói rõ hơn một đứa trẻ đang sợ. Chỉ khi không có ai gần, câu "gọi 115 và nói địa chỉ" mới cần dùng tới. Đó là lý do thứ tự ba câu không đảo lại được.
Tập như chơi, năm phút, không chấm điểm
Chọn một buổi tối rảnh, nói với con: "Mình chơi trò người cứu hộ nhé." Người lớn đặt tình huống bằng một câu — "Bếp có khói, con làm gì?" — rồi để con làm thật: đi ra cửa, gọi to, cầm điện thoại đồ chơi nói địa chỉ. Đổi vai: con làm tổng đài, bố mẹ gọi. Trẻ thích đóng vai người hỏi.
Đừng tập lúc con mệt, đừng tập ngay sau một vụ cháy trên tin tức làm con sợ. Đừng nói "sai rồi", chỉ nói "thử lại cách này xem". Không có điểm, không có so sánh với anh chị hay bạn bè. Năm phút là đủ; tập ít mà đều, vài tháng một lần, nhất là sau khi chuyển nhà hoặc con lớn thêm một tuổi.
Sau mỗi lần có sự cố thật, dù nhỏ — mất điện, nước tràn — ngồi với con kể lại: chuyện gì đã xảy ra, con đã làm gì, lần sau con muốn làm gì. Trẻ học từ chuyện thật nhanh hơn từ trò chơi.
Nếu nhà có ông bà hay người giúp việc thường ở với con, mời họ chơi cùng một lần. Người lớn nói cùng một câu với con thì con không bị rối giữa lời mẹ dặn và lời bà dặn. Thống nhất luôn chỗ ra — cửa chính hay sân trước — và nhà hàng xóm sẽ gõ cửa, để ai ở nhà với con lúc có chuyện cũng nói đúng một điều.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì nên dạy gọi 114, 115?
Thường từ khoảng sáu, bảy tuổi, khi con đã thuộc địa chỉ nhà và nói được câu đủ ý. Trẻ nhỏ hơn chỉ cần nhớ ra khỏi chỗ nguy hiểm và gọi người lớn gần nhất. Mỗi trẻ một khác, bố mẹ dựa vào con mình, không so với trẻ khác.
Dạy trẻ ngắt aptomat, khoá van nước có nên không?
Không nên với trẻ nhỏ. Những việc đó cần đứng chỗ khô, tay khô, biết rõ thiết bị, và đi tìm chúng có thể đưa trẻ lại gần chỗ nguy hiểm. Việc của trẻ là ra ngoài và gọi người lớn; ngắt điện, khoá van để người lớn làm.
Con sợ quá chỉ biết trốn thì làm sao?
Tập trước trong lúc bình thường để con có sẵn một việc để làm: ra cửa chính, đứng chỗ đã hẹn và gọi to. Giải thích rằng người tới giúp cần thấy con, trốn thì không ai tìm được. Khen con mỗi lần con làm được.
Trẻ lỡ gọi nhầm số khẩn cấp thì có sao không?
Dạy con giữ máy và nói đã bấm nhầm, xin lỗi, không tắt ngay, vì tổng đài có thể gọi lại để kiểm tra. Đồng thời dặn con số khẩn cấp không phải để gọi chơi, chỉ gọi khi thật sự có người cần giúp.
Có nên tập cho trẻ bằng cách giả vờ có cháy thật không?
Không nên làm con sợ bằng khói giả hay báo động bất ngờ. Tập như trò chơi đóng vai, nói trước là đang chơi, năm phút là đủ. Mục đích là con nhớ ba câu và một chỗ để ra, không phải để thử xem con sợ đến đâu.
Dạy trẻ trả lời người lạ gõ cửa lúc nhà có chuyện thế nào?
Dạy con không mở cửa cho người lạ, kể cả người nói là thợ hay nói bố mẹ nhờ tới. Con chỉ cần nói qua cửa: cháu không mở được, chú gọi cho mẹ cháu nhé. Người lớn thật sẽ gọi điện cho con hoặc đi cùng người con biết mặt.