Khi mất điện mà người nhà đang dùng máy tạo oxy, máy hút đờm hay máy y tế khác tại nhà, ba việc theo thứ tự: nhìn người trước — thở thế nào, tỉnh không, có mệt hơn không; gọi 115 ngay nếu người đó khó thở, tím tái, lơ mơ, hoặc máy không có pin dự phòng mà bác sĩ đã dặn không được ngắt; rồi gọi điện lực theo số in trên hoá đơn, nói rõ trong nhà có người phụ thuộc máy y tế và hỏi bao giờ có điện lại.
Bài này không dạy cách dùng máy hay chăm bệnh — đó là việc của bác sĩ và nơi cấp máy, và bạn nên làm theo đúng những gì họ đã dặn. Bài chỉ nói chuyện của mười phút đầu: đánh giá nhanh, gọi đúng người, không làm những việc nguy hiểm mà lúc mất điện người ta hay làm, như đốt nến cạnh máy oxy hay nổ máy phát trong phòng kín. Nguyên tắc chung: với người phụ thuộc máy, gọi 115 sớm vẫn hơn gọi muộn.
Hai phút đầu: nhìn người, rồi mới nhìn máy
Khi đèn tắt, mắt mọi người đổ dồn về cái máy: còn kêu không, đèn pin trên máy còn sáng không. Nhưng câu hỏi đầu tiên phải là về người. Bật đèn pin điện thoại, đến cạnh người bệnh, hỏi một câu và nghe họ trả lời: "Bố ơi, bố thở được không, có mệt hơn lúc nãy không?"
Nhìn ba thứ: nhịp thở có gấp hơn, có phải há miệng thở không; môi, đầu ngón tay có tái đi không; người có tỉnh, trả lời đúng không. Nếu có một trong số đó, hoặc bạn không chắc, gọi 115 ngay. Không chờ xem điện có lại trong mấy phút không.
Nếu người bệnh vẫn ổn như trước khi mất điện, bạn có thời gian. Lúc này mới nhìn máy: máy có pin dự phòng không, đang báo còn bao nhiêu, có bình oxy dự phòng không. Ghi lại giờ mất điện vào điện thoại — con số này cần khi gọi 115, gọi điện lực, và khi bạn phải quyết chờ hay đi.
Đừng quên người trong nhà: bạn đang ở một mình với người bệnh, hay có người khác? Có thì chia việc ngay — một người ngồi cạnh người bệnh, một người đi gọi điện, hỏi hàng xóm.
Tình trạng nào làm gì, gọi ai
Bảng dưới không thay chỉ định của bác sĩ đang theo dõi người bệnh. Nếu bác sĩ đã dặn khác, làm theo bác sĩ. Dòng cuối là một ví dụ giả định:
| Tình trạng | Làm ngay | Gọi ai | Đừng làm |
|---|---|---|---|
| Khó thở hơn, môi tái, lơ mơ | Ngồi cạnh, nói chuyện, làm theo hướng dẫn của tổng đài | 115 ngay, làm theo tổng đài | Không chờ điện có lại mới gọi |
| Máy cần điện liên tục, không có pin, bác sĩ dặn không được ngắt | Ghi giờ mất điện, chuẩn bị giấy tờ bệnh | 115 sớm; điện lực song song | Không đốt nến, bật lửa gần máy oxy |
| Máy có pin dự phòng, người vẫn ổn | Theo dõi người, xem pin còn bao lâu theo hướng dẫn của máy | Điện lực; người thân để chuẩn bị đưa đi nếu cần | Không tự chỉnh máy theo hướng dẫn trên mạng |
| Cả khu mất điện, dự kiến lâu | Tính chỗ có điện gần nhất: nhà người thân, cơ sở y tế | Điện lực, rồi bác sĩ hoặc nơi cấp máy hỏi nên làm gì | Không nổ máy phát điện trong nhà, trong phòng kín |
| Ví dụ: ông dùng máy tạo oxy ban đêm, máy không pin, ông bắt đầu thở gấp | Con gái ngồi cạnh ông, con trai gọi | 115 trước, điện lực sau | Không thắp nến cạnh giường ông |
Khi gọi 115, câu mẫu: "Alo 115 ạ. Nhà số…, ngõ…, phường…, gần trạm y tế phường. Bố em bảy mươi tám tuổi đang dùng máy tạo oxy tại nhà theo chỉ định, nhà vừa mất điện lúc chín giờ bốn mươi, máy tắt, bố em đang thở gấp hơn, còn tỉnh. Nhà có em và em trai." Nói tên bệnh nếu biết, máy đang dùng, giờ mất điện, tình trạng hiện tại.
Gọi điện lực: nói gì để họ biết đây là nhà có người bệnh
Số chăm sóc khách hàng của điện lực in trên hoá đơn tiền điện. Nếu không có hoá đơn trong tay, hỏi hàng xóm, hoặc tra trong ứng dụng thanh toán mà nhà bạn vẫn dùng để trả tiền điện. Trước khi gọi, nhìn sang nhà hàng xóm: họ có điện không? Câu trả lời giúp điện lực biết là mất cả khu hay chỉ nhà bạn.
Câu mẫu: "Chào anh chị, em báo mất điện ở nhà số…, ngõ…, phường…, mã khách hàng là… Mất từ chín giờ bốn mươi, hàng xóm hai bên cũng mất. Nhà em có người già đang dùng máy tạo oxy tại nhà. Anh chị cho em biết khoảng bao giờ có điện lại để em tính có phải đưa bố đi không ạ."
Câu "nhà có người dùng máy y tế" không làm điện lực sửa nhanh hơn cho riêng nhà bạn — sự cố cả khu thì vẫn phải sửa theo đúng quy trình. Nhưng nó giúp bạn có thông tin sớm, và nếu điện lực có cách ghi nhận hộ có người dùng máy y tế để báo trước lịch cắt điện, hỏi luôn trong cuộc gọi đó. Nếu chỉ nhà bạn mất điện, aptomat tổng vẫn ở vị trí bật, đừng tự mở tủ hay đụng vào công tơ; báo điện lực hoặc gọi thợ điện.
Nếu điện lực báo phải vài tiếng mới có lại, và máy của người bệnh không chạy được lâu như thế, quyết định sớm: đưa người tới nơi có điện — nhà người thân, cơ sở y tế — hoặc gọi 115. Đừng chờ đến lúc pin máy báo hết mới bắt đầu tính.
Những việc không làm khi mất điện mà nhà có máy y tế
Không đốt nến, bật lửa, bếp than gần máy tạo oxy hay bình oxy. Oxy làm lửa bén nhanh và mạnh hơn nhiều. Dùng đèn pin, đèn sạc, đèn điện thoại. Nếu nhà đã quen thắp nến khi mất điện, dặn mọi người ngay từ lúc đầu: tối nay không có nến trong phòng này.
Không nổ máy phát điện trong nhà, trong hiên kín, gần cửa sổ. Khí thải của máy phát có loại khí không màu, mũi khó nhận ra, tích lại trong chỗ kín rất nguy hiểm. Nếu nhà có máy phát, nó phải ở ngoài trời, thoáng, xa cửa — và việc nối máy phát vào đồ điện trong nhà là việc của thợ điện, không tự đấu.
Không tự kéo dây điện nhờ từ nhà khác qua chỗ ướt, chỗ người qua lại. Nếu nhà hàng xóm còn điện, đưa người bệnh sang đó an toàn hơn là kéo dây chắp nối qua sân lúc tối trời.
Không chỉnh máy theo hướng dẫn trên mạng hay theo người quen mách. Mức cài đặt máy là do bác sĩ chỉ định. Có thắc mắc, gọi bác sĩ hoặc nơi cấp máy; nếu người bệnh mệt hơn, gọi 115.
Không để người bệnh một mình để đi xem tủ điện, hỏi hàng xóm. Nếu chỉ có một mình bạn, gọi điện từ cạnh giường. Việc đi lại để sau khi đã có người tới.
Khi chỉ có một mình bạn ở nhà với người bệnh
Ca khó nhất là khi bạn ở một mình: không ai để chia việc, điện thoại là đường liên lạc duy nhất, và pin điện thoại cũng có hạn. Ưu tiên theo thứ tự: ngồi cạnh người bệnh; nếu có dấu hiệu xấu, gọi 115 từ ngay cạnh giường; sau đó mới gọi người thân hay hàng xóm tới ở cùng. Gọi điện lực để sau cùng, hoặc nhờ người thân gọi giúp.
Tắt bớt những thứ ngốn pin trên điện thoại, giảm độ sáng màn hình, dùng đèn pin rời nếu có thay cho đèn điện thoại. Nếu nhà hàng xóm sát vách có người, gọi to hoặc gõ tường — một người nữa ở cạnh giúp bạn không phải chọn giữa ngồi với người bệnh và chạy ra mở cổng cho xe cấp cứu.
Mở sẵn cổng, bật đèn ngoài cửa nếu còn đèn sạc, để người tới không mất thời gian tìm nhà trong ngõ tối. Đặt túi giấy tờ khám bệnh, danh sách thuốc đang dùng ở chỗ dễ cầm ngay cạnh cửa phòng.
Tình huống: mất điện lúc chín giờ tối
Ông Ba bảy mươi tám tuổi dùng máy tạo oxy buổi tối theo chỉ định. Chín giờ bốn mươi, cả ngõ mất điện. Máy tắt, không có pin dự phòng. Chị Mai, con gái, bật đèn điện thoại, ngồi cạnh ông. Ông nói vẫn ổn, nhưng mười phút sau bắt đầu thở gấp hơn. Chị nhờ em trai gọi 115 ngay, đọc địa chỉ, tên máy, giờ mất điện, tình trạng của ông.
Trong lúc chờ, em trai gọi điện lực theo số trên hoá đơn: được báo sự cố trạm, chưa biết bao giờ có lại. Chị Mai dặn mẹ không thắp nến, gom giấy tờ khám bệnh và thuốc ông đang dùng vào một túi. Xe tới, nhân viên y tế đánh giá rồi đưa ông đi. Một tiếng sau ngõ có điện lại, nhưng không ai tiếc cuộc gọi đó.
Ca này đúng ở chỗ không ai đợi điện. Người phụ thuộc máy, máy không pin, tình trạng xấu dần — ba thứ đó cộng lại là đủ để gọi 115, dù chỉ mười phút sau khi mất điện.
Sau lần này: giờ sau và tuần này
Giờ sau, khi đã ổn, ghi lại: mất điện lúc mấy giờ, máy tắt lúc mấy giờ, người bệnh thay đổi thế nào, ai đã gọi ai. Kể lại cho bác sĩ đang theo dõi ở lần khám tới.
Trong tuần, hỏi nơi cấp máy hoặc bác sĩ ba câu: máy của nhà mình có pin dự phòng không, chạy được bao lâu; khi mất điện thì nên làm gì với người bệnh; khi nào phải gọi 115 ngay. Viết câu trả lời lên một tờ giấy dán cạnh máy, để người giúp việc hay người thân ở lại một mình cũng làm đúng.
Ghi số chăm sóc khách hàng của điện lực và mã khách hàng vào danh bạ điện thoại của mọi người trong nhà. Lần sau không ai phải đi tìm hoá đơn trong bóng tối.
Nếu người bệnh thường ở nhà một mình với người giúp việc hay một người thân lớn tuổi, chốt với họ đúng một quy tắc: mất điện mà máy tắt, người bệnh mệt hơn, thì gọi 115 trước, gọi con sau. Đừng để người ở nhà phải đoán, cũng đừng để họ ngại gọi vì sợ làm to chuyện. Phần chọn mua đèn sạc, pin dự phòng hay lịch kiểm tra máy thì để vào việc chuẩn bị định kỳ của nhà, không cần làm trong đêm nay.
Câu hỏi thường gặp
Mất điện mà máy tạo oxy tắt thì có phải gọi 115 ngay không?
Nếu người bệnh khó thở hơn, môi tái, lơ mơ, hoặc máy không có pin mà bác sĩ đã dặn không được ngắt, gọi 115 ngay. Nếu người vẫn ổn và máy có pin dự phòng, theo dõi sát, gọi điện lực hỏi giờ có điện lại và chuẩn bị đưa đi nếu cần.
Có được thắp nến khi mất điện mà nhà có máy tạo oxy không?
Không nên. Oxy làm lửa bén nhanh và mạnh hơn, nên không đốt nến, bật lửa hay đun bếp than gần máy tạo oxy hoặc bình oxy. Dùng đèn pin, đèn sạc, đèn điện thoại cho tới khi có điện lại.
Gọi điện lực thì nói gì?
Nói địa chỉ, mã khách hàng nếu có, giờ mất điện, hàng xóm có mất không, và nói rõ trong nhà có người đang dùng máy y tế. Hỏi khoảng bao giờ có điện lại để bạn quyết có phải đưa người bệnh đi hay gọi 115 không.
Nhà có máy phát điện thì có dùng cho máy y tế được không?
Máy phát phải đặt ngoài trời, thoáng, xa cửa sổ, không bao giờ nổ trong nhà hay phòng kín. Việc nối máy phát vào đồ điện trong nhà để thợ điện làm, đừng tự đấu. Nếu người bệnh mệt hơn, gọi 115 thay vì loay hoay với máy phát.
Chỉ nhà mình mất điện, hàng xóm vẫn có thì làm gì?
Xem aptomat tổng có nhảy không, từ chỗ khô và tay khô. Nếu aptomat vẫn bật mà nhà vẫn mất điện, đừng mở tủ điện hay đụng vào công tơ, gọi điện lực hoặc thợ điện. Trong lúc chờ, cân nhắc đưa người bệnh sang nhà hàng xóm còn điện.