Khi điện mất đã hơn một giờ mà chưa có lại, làm ba việc: hỏi điện lực giờ dự kiến có điện qua số in trên hoá đơn, chuyển sang chế độ giữ pin — một điện thoại dùng để gọi, các máy khác tắt bớt — và soát lại những thứ trong nhà sinh ra nguy hiểm khi mất điện lâu: nến, máy phát, bếp than, người cần máy y tế. Nhà có người dùng máy thở, máy tạo oxy mà pin dự phòng không đủ thì gọi 115 sớm, không chờ tới khi máy tắt.
Mất điện lâu ít khi nguy hiểm vì bản thân cái tối. Nguy hiểm đến từ những thứ người ta làm để bù lại: thắp nến cạnh rèm rồi ngủ quên, chạy máy phát trong gara kín, mang bếp than vào phòng đóng cửa để nấu hay sưởi, để người già nằm trong căn phòng nóng hầm hập. Bài này đi theo từng mốc thời gian, mỗi mốc một nhóm việc.
Giờ đầu: biết sẽ phải chờ bao lâu
Việc đầu tiên khi mất điện đã quá vài chục phút là có thông tin, vì mọi việc khác phụ thuộc vào đó. Hỏi hàng xóm, nhóm tin nhắn của tổ dân phố hay toà nhà, rồi gọi điện lực theo số in trên hoá đơn. Câu mẫu: "Cho mình hỏi khu nhà số… ngõ…, phường… mất điện từ khoảng bảy giờ tối, bên mình có biết nguyên nhân và giờ dự kiến có điện lại không? Nhà mình có người già cần quạt, mình cần biết để thu xếp."
Câu trả lời có thể là "đang sửa sự cố, chưa có giờ", và đó cũng là thông tin hữu ích: bạn biết phải chuẩn bị cho một đêm. Ghi lại giờ gọi và câu trả lời.
Trong giờ đầu này, rút phích các thiết bị lớn — điều hoà, bình nóng lạnh, máy giặt, máy bơm — để lúc điện có lại không dồn tải một lúc. Giữ một bóng đèn bật công tắc để biết khi nào có điện.
Ở chung cư, hỏi ban quản lý thêm hai câu: toà nhà có chạy máy phát cho thang máy và bơm nước không, và nếu không thì nước trên bể mái còn dùng được bao lâu. Nhiều gia đình chỉ nhận ra mất điện cũng là mất nước khi vòi đã khô.
Pin, đèn và nước: chia lại cho đủ một đêm
Bảng dưới gợi ý cách dùng những thứ đang có. Dòng cuối là một ví dụ giả định để bạn hình dung.
| Thứ đang có | Dùng thế nào | Đừng làm |
|---|---|---|
| Điện thoại | Một máy giữ để gọi, bật tiết kiệm pin, giảm độ sáng; các máy khác tắt hẳn | Không xem video, không gọi video dài khi chưa biết lúc nào có điện |
| Sạc dự phòng | Ưu tiên máy dùng để gọi khẩn cấp, sau đó tới đèn sạc | Không sạc cạnh gối, dưới chăn |
| Đèn sạc, đèn pin | Mỗi phòng có người một chiếc, để cố định một chỗ ai cũng biết | Không để trẻ nhỏ cầm chơi tới hết pin |
| Nến | Chỉ khi không còn đèn; đặt trên đĩa sứ, giữa bàn, xa rèm và giấy | Không để cháy khi ngủ hay rời phòng |
| Nước | Hứng sẵn vài xô nếu nhà dùng bơm điện | Không mở vòi rồi để đó khi nước có thể về giữa đêm |
| Ví dụ: nhà bác Hoà có hai điện thoại, một sạc dự phòng | Máy của bác giữ để gọi, máy con cháu dùng làm đèn tới mười giờ rồi tắt | Không cắm cả hai máy vào sạc dự phòng cùng lúc |
Nếu nhà có trẻ nhỏ, cho trẻ một chiếc đèn pin của riêng mình và dặn một câu: "Đèn của con để cạnh gối, cần gì thì gọi bố mẹ." Trẻ ít sợ hơn khi có đèn trong tay.
Những thứ nguy hiểm hơn chính cái tối
Máy phát điện chạy trong nhà. Máy phát chạy xăng, dầu thải ra khí độc không màu, không mùi rõ. Không chạy máy trong nhà, trong gara, dưới gầm cầu thang hay cạnh cửa sổ phòng ngủ, kể cả khi mở cửa. Đặt ngoài trời, thoáng, xa cửa. Nếu ai đó trong nhà thấy đau đầu, buồn nôn, chóng mặt khi máy đang chạy, đưa mọi người ra chỗ thoáng và gọi 115.
Bếp than, than tổ ong, lò sưởi than trong phòng kín. Nấu ăn hay sưởi bằng than trong phòng đóng cửa rất dễ gây ngộ độc khí mà người trong phòng không kịp nhận ra. Nếu phải nấu bằng than, nấu ngoài trời. Thấy người đau đầu, lơ mơ trong phòng có than đang cháy: mở cửa, đưa người ra ngoài, gọi 115.
Nến và đèn dầu. Đặt trên đĩa chắc, giữa bàn, không gần rèm, màn, giấy, quần áo. Một người chịu trách nhiệm tắt hết trước khi cả nhà đi ngủ. Có lửa bén vào đồ vật thì mọi người ra ngoài và gọi 114.
Nóng bức với người già, trẻ nhỏ. Mất điện giữa mùa nóng làm phòng kín rất nhanh nóng lên. Mở cửa cho thoáng nếu an toàn, chuyển người già, trẻ nhỏ sang phòng mát nhất, cho uống nước. Người lơ mơ, lú lẫn, ngừng ra mồ hôi, khó thở thì gọi 115.
Người dùng máy y tế. Kiểm pin dự phòng của máy ngay giờ đầu. Nếu không đủ cho thời gian mất điện dự kiến, gọi 115 hoặc cơ sở y tế đang theo dõi người bệnh để được hướng dẫn, đừng chờ tới khi máy báo pin yếu.
Gọi ai, theo thứ tự nào khi mất điện kéo dài
Mất điện lâu không phải lúc nào cũng cần gọi ai. Nhưng khi cần, thứ tự dưới đây giúp bạn không gọi nhầm chỗ trước:
- 115 — khi có người phụ thuộc máy y tế mà pin không đủ, hoặc có người đau đầu, buồn nôn, lơ mơ quanh máy phát, bếp than, hoặc kiệt sức vì nóng.
- 114 — khi có người kẹt trong thang máy mà ban quản lý không phản hồi, có lửa bén từ nến, đèn dầu, hay dây điện đứt rơi ngoài đường.
- Điện lực theo số in trên hoá đơn — hỏi nguyên nhân, giờ dự kiến có điện, báo nếu chỉ nhà mình hay một dãy nhà mất trong khi khu bên cạnh có điện.
- Ban quản lý toà nhà, chủ nhà, chủ trọ — hỏi máy phát, bơm nước, thang máy; báo nếu nhà mình có người cần hỗ trợ.
- Người thân — báo vị trí và tình hình, nhất là khi bạn ở một mình hay đang chăm người già, trẻ nhỏ.
Nếu bạn là con cái ở xa và bố mẹ già gọi báo mất điện, câu hỏi đầu tiên nên là: "Bố mẹ có đang dùng nến, bếp than hay máy phát không, có ai trong nhà thấy mệt không?" Câu trả lời cho biết bạn cần gọi giúp ai.
Giữa đêm: xếp việc cho cả nhà ngủ được an toàn
Khoảng chín, mười giờ tối là lúc nên quyết định: cả nhà ngủ thế nào trong lúc chưa có điện. Gom mọi người về một hai phòng thoáng nhất, mở cửa sổ có song chắn nếu an toàn. Tắt hết nến trước khi ngủ, chỉ để đèn sạc hay đèn pin.
Đặt một chiếc đèn ở lối đi tới nhà vệ sinh, một chiếc ở chân cầu thang. Người già dậy đêm trong bóng tối hay vấp ngã — một ngọn đèn nhỏ đặt đúng chỗ tránh được một cú ngã.
Để aptomat tổng ở vị trí bật nhưng các thiết bị lớn đã rút phích, chỉ một bóng đèn còn bật công tắc. Khi có điện giữa đêm, bóng đó sáng lên, bạn biết mà không phải thức canh. Nếu không muốn bị đánh thức, có thể gạt aptomat tổng xuống và bật lại vào sáng hôm sau theo từng bước.
Nếu bạn đang ở một mình, nhắn cho một người thân: "Khu nhà con mất điện từ bảy giờ, điện lực báo chưa có giờ. Con dùng đèn sạc, đã tắt nến. Sáng mai con nhắn lại." Một tin nhắn như vậy giúp người khác biết khi nào nên hỏi thăm nếu không thấy bạn trả lời.
Một tình huống đi trọn: đêm hè ở nhà bác Hoà
Bác Hoà bảy mươi tuổi, sống với cháu gái học lớp mười một. Bảy giờ tối, cả khu mất điện. Tám giờ vẫn chưa có. Cháu gọi điện lực theo số trên hoá đơn bố mẹ chụp sẵn: đang sửa sự cố đường dây, chưa có giờ. Cháu gọi bố mẹ đang đi làm xa, kể lại, rồi chuyển sang giữ pin.
Hàng xóm bên cạnh mang chiếc máy phát nhỏ ra, định đặt trong gian bếp sau cho đỡ ồn. Cháu nhắc khéo: "Bác ơi, máy phát đặt ngoài sân thôi bác, trong bếp kín khí độc lắm." Bác hàng xóm đặt lại ra sân.
Phòng ngủ tầng hai nóng, bác Hoà mệt. Cháu dọn chỗ cho bà nằm ở phòng khách tầng một có cửa thoáng, đặt đèn sạc ở lối đi, cho bà uống nước, và dặn: "Bà thấy chóng mặt hay khó thở thì gọi cháu ngay." Mười một giờ, cháu tắt ngọn nến duy nhất, chỉ để đèn sạc. Hai giờ sáng có điện; bóng đèn hành lang sáng lên, cháu dậy bật quạt cho bà, sáng mới cắm lại tủ lạnh và máy bơm.
Không có gì nổi bật trong đêm đó, và đó chính là điều mong muốn: ba việc nhỏ — máy phát ra ngoài sân, người già sang phòng mát, nến tắt trước khi ngủ — đã giữ mọi thứ yên.
Sáng hôm sau: còn mất điện hay đã có, làm gì tiếp
Đêm đã qua, vẫn còn vài việc nên làm trước khi mọi thứ trở lại như cũ:
- Nếu vẫn mất điện, gọi lại điện lực hỏi tình hình, ghi giờ. Nếu mất điện kéo dài nhiều lần trong tháng, giữ danh sách ngày giờ để phản ánh.
- Nếu đã có điện, bật lại thiết bị theo từng bước, thiết bị lớn sau cùng.
- Kiểm đồ trong tủ lạnh, ngăn đá: thứ nào đã rã đông lâu, có mùi lạ thì bỏ, không tiếc.
- Ghi lại thứ còn thiếu trong đêm qua: đèn sạc, sạc dự phòng, nước dự trữ, số điện lực đã lưu chưa.
- Nếu có thiết bị hỏng sau khi điện có lại, chụp ảnh, ghi giờ, báo chủ nhà hay bảo hiểm theo hợp đồng của bạn.
Danh sách đồ còn thiếu là phần đáng giá nhất của buổi sáng. Viết ra khi còn nhớ, rồi sắp xếp mua hay chuẩn bị vào những ngày bình thường.
Câu hỏi thường gặp
Mất điện nhiều giờ thì có nên chạy máy phát điện trong nhà không?
Không. Máy phát chạy xăng, dầu thải khí độc không màu, có thể gây ngộ độc trong nhà, gara hay gầm cầu thang kể cả khi mở cửa. Đặt máy ngoài trời, thoáng, xa cửa sổ. Ai đau đầu, chóng mặt thì đưa ra chỗ thoáng và gọi 115.
Hỏi điện lực giờ có điện lại bằng cách nào?
Gọi số chăm sóc khách hàng in trên hoá đơn tiền điện, nói địa chỉ, mã khách hàng và giờ bắt đầu mất. Nếu đường dây bận, hỏi hàng xóm, nhóm tin nhắn của toà nhà hay tổ dân phố, rồi gọi lại sau.
Mất điện vào mùa nóng thì lo cho người già thế nào?
Chuyển người già sang phòng thoáng mát nhất, mở cửa nếu an toàn, cho uống nước thường xuyên, tránh để nằm trong phòng kín. Nếu thấy lơ mơ, lú lẫn, khó thở hay ngừng ra mồ hôi, gọi 115.
Có nên dùng bếp than để nấu ăn khi mất điện lâu không?
Chỉ nấu ngoài trời, nơi thoáng. Bếp than, than tổ ong trong phòng kín hay bếp đóng cửa có thể gây ngộ độc khí rất nhanh. Thấy người đau đầu, buồn nôn, lơ mơ khi có than đang cháy thì mở cửa, đưa ra ngoài và gọi 115.
Nhà có người dùng máy thở, máy tạo oxy mà mất điện thì làm gì?
Kiểm ngay pin dự phòng của máy. Nếu không đủ dùng cho thời gian mất điện dự kiến, gọi 115 hoặc cơ sở y tế đang theo dõi người bệnh để được hướng dẫn, đừng chờ tới khi máy báo pin yếu.
Mất điện qua đêm có nên gạt aptomat tổng xuống không?
Không bắt buộc. Cách đơn giản là rút phích các thiết bị lớn và để một bóng đèn bật công tắc để biết khi có điện. Nếu không muốn bị đánh thức, có thể gạt aptomat tổng xuống rồi sáng bật lại theo từng bước.