Khi ông bà ở nhà một mình mà mất điện lúc tối, ba việc theo thứ tự: ngồi yên tại chỗ đang ở, đừng đi lại trong tối, bật đèn pin hoặc đèn sạc để sẵn trong tầm tay, rồi gọi con cháu hoặc hàng xóm để có người biết và sang nếu cần. Chỉ gọi 114 khi có khói, mùi khét, mùi gas nồng; gọi 115 khi có người bị ngã không dậy được, khó thở hay đau ngực.
Với người già, nguy hiểm lớn nhất khi mất điện thường không phải chuyện điện mà là chuyện ngã: đi tìm đèn trong tối, xuống cầu thang dò dẫm, vấp thảm, trượt nhà tắm. Bài này dành cho con cháu muốn dặn ông bà, và cho chính ông bà đọc: làm gì trong mười phút đầu, ai cần biết, lúc nào gọi người sang, và những thói quen mất điện xưa nay nên bỏ.
Mười phút đầu: ngồi yên quan trọng hơn tìm đèn
Khi đèn vụt tắt, mắt cần một lúc mới quen với bóng tối. Phản xạ của nhiều cụ là đứng dậy ngay đi tìm hộp diêm, cây nến, hay đi ra tủ điện xem. Đó là lúc dễ ngã nhất. Câu dặn đơn giản: "Mất điện thì bố mẹ ngồi yên ở chỗ đang ngồi, đếm chậm tới mười, rồi mới với lấy đèn."
Nếu đang trong nhà tắm, bám vào chỗ chắc chắn, đứng yên cho tới khi mắt quen, rồi đi từng bước ra ngoài, tay vịn tường. Nếu đang trên cầu thang, ngồi xuống bậc ngay chỗ đó, không cố đi tiếp lên hay xuống. Nếu đang nấu ăn bằng bếp gas, tắt bếp trước khi làm gì khác.
Đèn pin hay đèn sạc nên luôn để đúng một chỗ trong tầm tay: cạnh giường, cạnh ghế ông bà hay ngồi xem tivi. Điện thoại cũng có đèn; dặn ông bà cách bật bằng một thao tác. Có đèn rồi mới đứng dậy, đi chậm, chỉ đi tới chỗ cần — không đi kiểm tra cả nhà.
Người dùng gậy hay khung tập đi thì để gậy, khung ở sát chỗ ngồi, chỗ nằm từ trước. Người đeo kính thì đeo kính trước khi đứng. Những chi tiết nhỏ như vậy quyết định một bước chân trong tối có vững hay không.
Mất điện buổi tối: dấu hiệu nào thì làm gì
Bảng cho ông bà và con cháu cùng đọc. Dòng cuối là tình huống giả định:
| Dấu hiệu | Ông bà làm ngay | Gọi ai | Đừng làm |
|---|---|---|---|
| Cả xóm cùng tối, không mùi lạ | Ngồi yên, bật đèn sạc, chờ | Con cháu báo một câu cho yên tâm | Không thắp nến cạnh rèm, gần giường |
| Chỉ nhà mình tối, nhà bên vẫn sáng | Ngồi yên, gọi người | Con cháu hoặc hàng xóm sang xem aptomat | Không tự mò ra tủ điện trong tối, không đứng ghế |
| Có mùi khét, tiếng lách tách, khói | Ra ngoài cửa | 114, rồi con cháu | Không quay vào lấy đồ, không bật lại công tắc |
| Có mùi gas | Không bật tắt gì, ra ngoài | 114 nếu mùi nồng; gọi khi đã ra ngoài | Không quẹt diêm, không thắp nến |
| Bị ngã trong tối, không đứng dậy được | Nằm yên, gọi bằng điện thoại trong túi hoặc gọi to | 115, rồi con cháu, hàng xóm | Không cố gượng dậy một mình |
| Ví dụ: bà đang ở tầng hai thì mất điện, cầu thang tối | Bà ngồi xuống giường, bật đèn điện thoại, gọi con | Con gọi hàng xóm sang đưa bà xuống | Bà không tự xuống cầu thang dò dẫm |
Cái không cần hoảng: mất điện cả khu vào buổi tối, trong nhà không có ai dùng máy y tế, không mùi lạ — đó là chuyện khó chịu nhưng không nguy hiểm. Ông bà chỉ cần ngồi yên chỗ sáng, nghe điện thoại con gọi tới, và chờ. Cái cần lo là ngã, khói, gas, và người đang ốm cần máy.
Giữ liên lạc: ông bà gọi ai, con cháu nói gì
Điện thoại là sợi dây duy nhất lúc tối trời. Dặn ông bà để điện thoại trong túi áo hoặc cạnh người buổi tối, không để sạc ở phòng khác. Khi mất điện, ông bà gọi một người — con cháu gần nhất hoặc hàng xóm sát vách — và nói một câu: "Nhà bố mất điện, bố đang ngồi ở phòng khách, có đèn rồi, không sao."
Nếu ông bà không gọi, con cháu ở xa thấy tin mất điện trong nhóm khu phố hay nghe người quen nói thì gọi ông bà. Câu đầu tiên là hỏi chỗ và hỏi người, không phải hỏi chuyện điện: "Mẹ đang ở đâu trong nhà? Mẹ có đèn chưa? Mẹ ngồi yên đó, con gọi cô Hạnh sang với mẹ nhé."
Gọi hàng xóm nhờ sang, nói đúng việc: "Cô ơi, nhà mẹ cháu mất điện mà bên cô vẫn có, mẹ cháu ở một mình. Cô sang xem giúp cháu cái aptomat ở cạnh cửa ra vào có bị nhảy không, và ngồi với mẹ cháu một lát được không ạ." Việc gạt aptomat, nếu cần, để người khoẻ, tay khô, đứng chỗ khô làm; nếu aptomat nhảy lại hoặc có mùi khét, để nguyên và gọi thợ điện.
Điện thoại của ông bà sắp hết pin thì dặn: tắt bớt, chỉ giữ máy để nghe con gọi. Con cháu gọi ngắn, hẹn giờ gọi lại, không gọi liên tục làm hao pin.
Thói quen mất điện xưa nay nên bỏ
Thắp nến cắm trên đĩa cạnh giường. Nến để cạnh màn, rèm, chăn, rồi ông bà ngủ quên là chuyện dễ xảy ra. Nếu nhà chỉ có nến, đặt trong cốc thuỷ tinh dày, trên bàn trống giữa phòng, và thổi tắt trước khi đi nằm. Tốt hơn là thay hẳn bằng đèn sạc.
Đứng lên ghế, lên bàn để xem tủ điện. Tủ điện đặt cao là chuyện của nhiều nhà cũ. Người già đứng ghế trong tối là đủ để ngã. Không với tới từ mặt đất thì gọi người.
Mở tủ lạnh xem đồ có hỏng không. Càng mở, tủ càng ấm. Đóng kín, để đó; chuyện thức ăn tính sau khi có điện.
Ra ngoài ngõ tối hỏi xem nhà ai còn điện. Đường ngõ tối, bậc thềm, xe đi ngang — người già đi ra lúc này dễ ngã hơn ở trong nhà. Gọi điện cho hàng xóm thay vì đi sang.
Ngồi chờ một mình, không báo ai vì sợ con lo. Báo một câu "bố không sao" làm con cháu yên tâm, và nếu sau đó có chuyện thật, đã có người biết để gọi lại hỏi.
Khi ông bà đang trông cháu nhỏ lúc mất điện
Nhiều chiều ông bà ở nhà với cháu nhỏ trong lúc bố mẹ đi làm. Mất điện lúc đó là hai người cần lo: người già dễ ngã, trẻ nhỏ dễ chạy lung tung trong tối hoặc sợ khóc. Câu dặn cho ông bà: "Gọi cháu lại ngồi cạnh ông bà trước, rồi mới bật đèn." Một người lớn ngồi yên với một đứa trẻ trong lòng an toàn hơn hai người cùng đi lại trong tối.
Với cháu, biến chuyện mất điện thành trò chơi nhỏ: soi đèn pin lên trần, kể chuyện, đếm số. Trẻ không sợ khi người lớn cạnh mình không sợ. Đừng để cháu cầm nến hay bật lửa, đừng để cháu tự đi vệ sinh trong tối một mình — ông bà đi cùng, cầm đèn.
Gọi bố mẹ của cháu một câu ngắn: "Nhà mất điện, hai bà cháu đang ngồi ở phòng khách, có đèn rồi, không sao." Nếu mất điện lâu và trời tối hẳn, bố mẹ tính về sớm hoặc nhờ người sang. Nếu có mùi khét hay khói, ông bà bế hoặc dắt cháu ra ngoài cửa trước rồi mới gọi 114, không quay vào lấy đồ của cháu.
Tình huống: bà Bảy và cầu thang tối
Bà Bảy bảy mươi chín tuổi ở một mình trong nhà ống hai tầng. Tám giờ tối bà đang trên tầng hai thì mất điện cả nhà. Bà nhớ lời con dặn, ngồi xuống mép giường, bật đèn điện thoại. Nhìn ra cửa sổ thấy nhà bên vẫn sáng. Bà gọi con trai: "Nhà mẹ mất điện, mẹ đang ở trên gác, cầu thang tối."
Con trai bảo mẹ ngồi yên, rồi gọi chị hàng xóm sát vách. Chị sang bằng chìa dự phòng bà gửi, bật đèn pin, xem tủ điện ở chân cầu thang: aptomat tổng đã nhảy. Chị không gạt lên vì ngửi thấy mùi khét nhẹ ở khu bếp, gọi báo con trai bà. Con trai gọi thợ điện hẹn sáng sớm, nhờ chị đưa bà sang ngủ nhờ một đêm.
Bà Bảy không phải xuống cầu thang trong tối, không phải tự đứng trước tủ điện. Hai việc quyết định trong ca này đều là việc đã chuẩn bị từ trước: lời dặn "ngồi yên rồi gọi", và chìa dự phòng ở nhà hàng xóm.
Sau đó: tối nay ngủ thế nào, ngày mai làm gì
Nếu điện chưa có lại trước giờ ngủ, cân nhắc để ông bà ngủ ở tầng trệt, gần cửa, có đèn sạc cạnh giường, điện thoại sạc đầy bằng sạc dự phòng. Nếu nhà có mùi khét, aptomat nhảy lại, hoặc ông bà có bệnh cần theo dõi, ngủ nhờ nhà người thân hoặc nhờ người sang ở cùng một đêm.
Khi điện có lại, dặn ông bà không vội bật hết đèn quạt cùng lúc; bật dần, thứ cần trước. Nếu điện có lại rồi lại mất, hoặc có mùi lạ, tắt aptomat và chờ thợ.
Ngày mai, con cháu kiểm lại ba thứ: đèn sạc, đèn pin có ở đúng chỗ trong tầm tay ông bà không; số của hàng xóm và người giữ chìa dự phòng có trong máy ông bà không; cầu thang, lối đi từ giường ra cửa có vướng gì không. Chuyện gắn đèn tự sáng khi mất điện hay thay tủ điện xuống thấp là việc nên bàn với thợ sau.
Cũng hỏi lại ông bà một câu nhẹ nhàng: tối qua lúc nào ông bà thấy khó nhất. Có cụ nói là lúc tìm điện thoại, có cụ nói là lúc đi vệ sinh. Câu trả lời đó cho con cháu biết phải đặt đèn ở đâu, dặn thêm điều gì, chứ không phải đoán theo ý mình.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà ở một mình mất điện buổi tối thì việc đầu tiên là gì?
Ngồi yên ở chỗ đang ở cho mắt quen với bóng tối, không đứng dậy đi tìm đèn ngay. Rồi với lấy đèn sạc hoặc bật đèn điện thoại, sau đó gọi con cháu hoặc hàng xóm báo một câu. Đang trên cầu thang thì ngồi xuống bậc.
Có nên để ông bà tự ra tủ điện gạt aptomat không?
Chỉ khi tủ điện ở chỗ khô, với tới từ mặt đất, tay khô, có đèn và không có mùi khét. Nếu tủ điện cao phải đứng ghế, ở chỗ tối hoặc ẩm, hãy gọi hàng xóm hay người khoẻ sang làm. Aptomat nhảy lại thì để nguyên và gọi thợ điện.
Ông bà quen thắp nến khi mất điện thì có sao không?
Nến để gần rèm, màn, chăn hoặc khi ông bà ngủ quên là dễ gây cháy. Nên thay bằng đèn sạc để cạnh giường. Nếu vẫn dùng nến, đặt trong cốc thuỷ tinh dày, trên bàn trống, và thổi tắt trước khi đi nằm.
Khi nào cần gọi 114 hoặc 115 lúc mất điện?
Gọi 114 khi có khói, mùi khét, tiếng lách tách hay mùi gas nồng, sau khi đã ra ngoài. Gọi 115 khi ông bà bị ngã không đứng dậy được, khó thở, đau ngực, hoặc đang dùng máy y tế mà máy tắt và người mệt hơn.
Con ở xa gọi về lúc mất điện thì nên nói gì?
Hỏi ông bà đang ở đâu trong nhà và đã có đèn chưa, dặn ngồi yên, rồi gọi hàng xóm sang ở cùng nếu cần. Gọi ngắn và hẹn giờ gọi lại để không làm hao pin điện thoại của ông bà.