Khi con đang tự ở nhà sau giờ học gọi báo có chuyện, ba việc theo thứ tự: bảo con ra chỗ an toàn ngay — ra cửa chính, ra sân, sang nhà hàng xóm quen; nếu có khói, mùi khét, mùi gas nồng, bạn gọi 114 thay con và giữ máy với con; rồi nhờ một người lớn ở gần sang ở cùng con trong lúc bạn về. Trẻ không sửa, không lau, không đi tìm aptomat — những việc đó để người lớn.
Nhiều gia đình để con lớn tự về nhà và ở một mình một hai tiếng chờ bố mẹ đi làm về. Thường không có gì. Nhưng khi có sự cố, đứa trẻ mười, mười một tuổi vừa muốn làm như người lớn vừa sợ bị mắng vì "làm hỏng". Bài này giúp bố mẹ nói đúng qua điện thoại: con được làm gì, con không làm gì, con gọi ai, và một lời dặn để con không giấu chuyện.
Câu đầu tiên khi con gọi: con có an toàn không
Con gọi, giọng hoảng: "Mẹ ơi nước tràn hết nhà tắm rồi." Đừng hỏi "sao con để thế". Câu đầu tiên của bạn là về con: "Mẹ nghe rồi. Con đang đứng ở đâu? Chân con có ướt không? Con ra phòng khách đứng chỗ khô đã."
Với mọi sự cố, có ba câu hỏi nhanh cho trẻ: con đang ở đâu; con có ngửi thấy mùi khét, mùi lạ, có thấy khói không; con có bị đau ở đâu không. Có khói, mùi khét: "Con đi ra ngoài cổng ngay, cầm điện thoại theo, đừng bật tắt gì cả." Có mùi gas: "Con tắt máy, đi thẳng ra cổng, ra tới ngoài rồi gọi lại cho mẹ." Bạn gọi 114 từ máy khác hoặc nhờ đồng nghiệp gọi, trong khi vẫn giữ liên lạc với con.
Nếu không có những dấu hiệu đó — chỉ mất điện, chỉ nước tràn trong nhà tắm — bạn có thời gian để nghĩ. Nhưng việc đầu tiên vẫn là đưa con ra khỏi chỗ có nước, có điện, và cho con biết bạn đang lo việc: "Mẹ gọi cô Thu sang với con. Con ngồi ghế sofa đợi cô, mẹ về ngay."
Sự cố nào con làm gì, gọi ai, không làm gì
Bảng viết cho trẻ khoảng chín đến mười hai tuổi đã được bố mẹ cho tự ở nhà. Mỗi trẻ một khác; bố mẹ điều chỉnh cho vừa con mình. Dòng cuối là một ca giả định:
| Sự cố | Con làm ngay | Con gọi ai | Con không làm |
|---|---|---|---|
| Mất điện cả nhà, ban ngày | Ngồi yên ở phòng khách, đóng cửa, chờ | Bố mẹ | Không mở tủ điện, không đứng ghế xem aptomat |
| Nước tràn ra sàn nhà tắm, bếp | Ra chỗ khô, đóng cửa phòng đó lại | Bố mẹ; cô chú hàng xóm đã hẹn | Không lội vào chỗ nước gần ổ điện, máy giặt; không lau |
| Mùi gas, mùi khét, khói | Ra ngoài cổng hoặc sang nhà hàng xóm ngay | Hàng xóm, bố mẹ; 114 nếu không có người lớn | Không bật tắt đèn, quạt; không quay vào lấy cặp, lấy đồ |
| Có người lạ gõ cửa nói là thợ | Không mở cửa, nói vọng ra: bố mẹ cháu sắp về | Bố mẹ; 113 nếu người đó cố vào | Không mở cửa, không nói mình ở nhà một mình |
| Ví dụ: bé mười tuổi thấy nước chảy từ gầm máy giặt ra hành lang | Ra phòng khách, đóng cửa phòng giặt | Gọi mẹ; mẹ gọi bác hàng xóm sang khoá van tổng | Không rút phích máy giặt khi chân đang đứng trong nước |
Bảng không bắt con phải nhớ hết. Điều con cần nhớ là cột đầu luôn bắt đầu bằng "ra chỗ an toàn", và cột cuối luôn có "không quay vào". Còn lại, bố mẹ nói qua điện thoại.
Việc trẻ được làm và việc phải để người lớn
Được: đóng cửa phòng có sự cố. Trên đường ra chỗ khô, kéo cửa nhà tắm hay phòng giặt đang tràn nước lại, nếu tay nắm ở chỗ khô. Việc này giúp con không vô tình đi vào. Đóng rồi thì không mở ra xem nữa. Có khói, mùi khét thì không dừng lại đóng gì, ra ngoài luôn.
Được: tắt bếp nếu đang đun và không có mùi gas. Con lớn đã được dạy dùng bếp thì tắt bếp như bình thường. Có mùi gas thì không đụng vào bếp, ra ngoài ngay.
Để người lớn: ngắt aptomat, khoá van nước tổng. Tủ điện, van tổng thường đặt cao, ở chỗ tối, chỗ ẩm. Trẻ đi tìm có thể phải lội nước, đứng ghế. Hàng xóm sang làm nhanh hơn và an toàn hơn.
Để người lớn: rút phích thiết bị đang ngấm nước. Máy giặt, bình nóng lạnh, ổ cắm sát sàn đang ướt — trẻ không chạm vào, kể cả khi bố mẹ ở xa cuống lên bảo "con rút điện ra". Bố mẹ cũng đừng bảo con làm việc đó.
Để người lớn: lau dọn, kê đồ, cứu đồ. Đồ hỏng thì thay được. Trẻ cứu cái laptop, cái tivi lúc nước còn chảy là đặt mình vào chỗ không nên đứng.
Gọi ai sang với con, và nói gì để người ta sang ngay
Trẻ ở nhà một mình cần một người lớn ở gần mà bạn đã hẹn từ trước: hàng xóm, người thân cùng khu, bảo vệ toà nhà. Khi con gọi báo sự cố, gọi người này ngay, nói đủ ba ý — con ở nhà một mình, chuyện gì, nhờ làm gì:
"Bác ơi, cháu là mẹ bé An nhà số 9. Bé đang ở nhà một mình, nhà cháu nước tràn từ máy giặt ra hành lang. Bác sang khoá giúp cháu van nước tổng ở cạnh đồng hồ nước trước cửa, rồi cho bé sang nhà bác ngồi một lát được không ạ, cháu về ngay."
Nếu không gọi được ai, và sự cố không có khói, gas, điện giật: bảo con ra ngồi ở chỗ khô, an toàn, đóng cửa phòng có nước lại, và bạn về sớm nhất có thể. Nếu có khói, mùi khét, mùi gas, hoặc con bị đau: gọi 114 hoặc 115 thay con, đọc địa chỉ nhà, nói rõ "trong nhà chỉ có con em mười tuổi, đã ra đứng ở cổng".
Dặn con: khi người lớn bạn nhờ tới, họ sẽ gọi tên con và con biết mặt. Người con không biết mặt tự xưng "mẹ cháu nhờ" thì con vẫn không mở cửa, gọi lại cho bố mẹ để hỏi.
Khi con gọi mà không nói được, hoặc gọi mãi con không nghe
Có lúc con gọi tới mà chỉ khóc, nói không ra câu. Đừng hỏi dồn. Hỏi những câu con trả lời được bằng "có" hoặc "không": "Con có ở trong nhà không? Có khói không? Con có đau không?" Nếu con vẫn không trả lời rõ, coi như có nguy hiểm: gọi hàng xóm sang ngay, và nếu không ai sang được trong vài phút, gọi 114 hoặc 115, nói rõ trong nhà có một trẻ ở một mình, trẻ gọi bố mẹ trong tình trạng hoảng và không nói được chuyện gì.
Ngược lại, có lúc bố mẹ thấy tin mất điện, tin ngập trong khu mà gọi con không ai nghe. Gọi lần hai, lần ba, nhắn tin, rồi gọi người lớn ở gần nhờ sang gõ cửa. Phần lớn trường hợp con đang tắm, đang đeo tai nghe hoặc điện thoại hết pin. Nhưng đừng ngồi gọi một số suốt hai mươi phút; có người tới tận cửa nhìn thấy con mới là câu trả lời.
Nói trước với con một quy ước: điện thoại luôn mang theo người khi ở nhà một mình, và khi nghe tiếng chuông của bố mẹ thì nghe ngay, dù đang làm gì. Quy ước càng đơn giản, con càng giữ được.
Tình huống: An và cái máy giặt
An mười tuổi đi học về lúc bốn giờ, tự mở cửa, ở nhà một mình chờ mẹ. Bốn rưỡi An nghe tiếng nước, thấy nước từ phòng giặt chảy ra hành lang. An gọi mẹ. Mẹ hỏi con đang ở đâu, chân có ướt không, có ngửi thấy mùi khét không. Không. Mẹ bảo An ra phòng khách ngồi ghế, đóng cửa phòng giặt lại nếu tay nắm cửa ở chỗ khô, đừng rút phích máy giặt.
Mẹ gọi bác Hùng sát vách. Bác sang, khoá van nước tổng ở trước cửa, ngắt aptomat tổng từ tủ điện ở chỗ khô cạnh cửa ra vào. Bác ngồi với An tới khi mẹ về. Mẹ về lúc năm giờ, chụp ảnh sàn và chân máy giặt, gọi thợ hẹn hôm sau. Tối đó mẹ nói với An: "Con gọi mẹ ngay là đúng nhất."
An không làm việc gì "giỏi": không lau, không rút điện, không đi tìm van. Con làm đúng ba việc của một đứa trẻ — ra chỗ an toàn, gọi bố mẹ, chờ người lớn — và chính vì vậy mà không có chuyện thứ hai xảy ra.
Sau đó: đừng mắng, và chỉnh lại kế hoạch ở nhà một mình
Tối hôm đó, điều quan trọng nhất bạn nói với con là con đã làm đúng khi gọi. Nếu con bị mắng vì máy giặt hỏng, vì sàn ướt, lần sau con sẽ thử tự xử lý cho bố mẹ khỏi biết — và đó mới là lúc nguy hiểm. Kể cả khi sự cố do con gây ra, như quên tắt vòi, hãy tách hai chuyện: chuyện bài học để nói hôm khác, chuyện con đã gọi bố mẹ thì khen hôm nay.
Trong tuần, kiểm lại kế hoạch con ở nhà một mình: người lớn ở gần là ai, họ còn ở nhà giờ đó không; con có số của họ không; con biết ra chỗ nào khi có chuyện. Nếu lần này mất nhiều thời gian vì không ai biết van tổng ở đâu, đánh dấu cho người lớn trong nhà, đưa thông tin cho hàng xóm được nhờ.
Và tự hỏi thật lòng: con đã sẵn sàng ở nhà một mình chưa, hay cần một người lớn thêm một thời gian nữa. Không có tuổi chuẩn cho chuyện này; có đứa trẻ mười tuổi bình tĩnh hơn đứa mười ba. Lần sự cố này là một dịp để nhìn con rõ hơn, không phải để chấm điểm con.
Cuối cùng, cảm ơn người hàng xóm đã sang trong ngày, và hỏi họ thấy gì khi tới: con có bình tĩnh không, nhà có gì bất thường không. Người đứng ngoài thường nhìn ra những điều bố mẹ ở xa không thấy, và một lời cảm ơn kịp thời giúp lần sau nhờ họ dễ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Con ở nhà một mình gọi báo mất điện thì nên dặn gì?
Dặn con ngồi yên ở chỗ sáng nhất trong nhà, không mở tủ điện, không đứng ghế xem aptomat, đóng cửa và chờ. Hỏi con có ngửi thấy mùi khét không. Nếu không có gì lạ, nhờ hàng xóm sang xem giúp hoặc bạn về sớm.
Có nên bảo con tự rút điện, khoá van nước qua điện thoại không?
Không nên. Ổ cắm, máy giặt, bình nóng lạnh có thể đang ướt, van tổng và tủ điện thường ở chỗ cao hoặc tối. Việc của con là ra chỗ khô và đóng cửa phòng có nước. Ngắt điện, khoá van để hàng xóm hay người lớn làm.
Con ngửi thấy mùi gas khi ở nhà một mình thì làm gì?
Bảo con tắt máy, không bật tắt bất kỳ công tắc nào, không đụng vào bếp, ra ngoài cổng hoặc sang nhà hàng xóm ngay, ra tới ngoài rồi mới gọi lại cho bạn. Nếu mùi nồng, bạn gọi 114 thay con và nói rõ trong nhà chỉ có trẻ đã ra ngoài.
Không nhờ được hàng xóm thì sao?
Nếu không có khói, mùi gas, điện giật hay ai bị đau, bảo con ngồi ở chỗ khô an toàn, đóng cửa phòng có sự cố, và bạn về sớm nhất có thể. Nếu có một trong những dấu hiệu nguy hiểm đó, gọi 114 hoặc 115 thay con.
Sự cố do con gây ra thì có nên phạt không?
Hôm đó nên khen con vì đã gọi bố mẹ ngay, còn bài học về chuyện quên tắt vòi hay nghịch thiết bị thì nói vào hôm khác. Trẻ bị mắng ngay lúc báo sự cố thường sẽ giấu hoặc tự xử lý ở lần sau, và đó mới là lúc nguy hiểm.