Làm việc này vào một buổi chiều rảnh, theo ba bước: tìm aptomat tổng và ghi chữ "TỔNG" lên cạnh nó trước tiên, rồi hai người phối hợp gạt từng aptomat nhánh xuống xem chỗ nào mất điện, cuối cùng ghi tên phòng ngay dưới từng cái. Không mở tấm che bên trong tủ, không đụng dây; tủ có mùi khét, vết cháy hay ẩm ướt thì dừng lại và gọi thợ điện. Việc này không cần gọi 114 hay 115 — nó là để lần sau mình khỏi phải gọi trong lúc rối.
Lợi ích thấy rõ nhất lúc có chuyện: nước tràn ở phòng tắm tầng hai thì ngắt đúng nhánh tầng hai, tủ lạnh và đèn tầng dưới vẫn sáng để mình làm tiếp. Không có nhãn, người đứng trước tủ điện chỉ còn cách gạt tổng, cả nhà tối om đúng lúc cần nhìn rõ nhất, hoặc gạt bừa từng cái trong khi nước vẫn lan.
Trước khi dò: năm điều kiện an toàn, thiếu một là hoãn
Tay khô, chân đi dép khô, đứng trên sàn khô. Đây là điều kiện đầu tiên mỗi lần chạm vào tủ điện, kể cả chỉ để gạt một cái cần.
Chỉ gạt cần aptomat, không mở tấm che bên trong. Phần lớn tủ điện gia đình có một cánh cửa ngoài để lộ hàng cần gạt, và một tấm che bên trong giữ dây. Việc dò chỉ cần cánh cửa ngoài. Tấm che bên trong là việc của thợ.
Tủ có mùi khét, vết đen, tiếng rè, nóng tay khi để gần, hoặc ẩm ướt thì dừng. Đóng cửa tủ lại, không gạt gì thêm, gọi thợ điện. Nếu có khói, mọi người ra ngoài và gọi 114.
Báo trước cho cả nhà. Người đang dùng máy tính cần lưu bài, người đang tắm nước nóng cần biết sắp mất điện, nhà có người dùng máy y tế tại nhà thì không dò những nhánh đó.
Làm ban ngày. Để lúc gạt nhầm cái cấp cho đèn hành lang, mình không phải dò đường trong tối.
Cách dò từng cái: hai người, một cây đèn bàn, ba mươi phút
Cách dưới đây không cần dụng cụ đo điện nào, chỉ cần một cây đèn bàn hoặc một cục sạc điện thoại có đèn báo để cắm thử ổ cắm.
- Người thứ nhất đứng ở tủ điện. Người thứ hai cầm đèn bàn đi theo từng phòng, mang theo điện thoại để báo qua lại nếu nhà rộng.
- Bật hết đèn trong nhà, cắm đèn bàn vào một ổ cắm của phòng đầu tiên.
- Người ở tủ gạt một aptomat nhánh xuống, nói to số thứ tự: "cái số một, xuống".
- Người đi kiểm báo lại cái gì tắt: đèn trần phòng khách, ổ cắm cạnh ti vi, đèn hành lang. Cắm đèn bàn thử thêm hai ổ khác trong cùng phòng.
- Ghi ngay vào giấy: "Số 1 — đèn phòng khách, ổ cắm tường bên trái". Gạt cái số một lên lại rồi mới chuyển sang cái số hai.
- Lặp lại tới hết. Những thiết bị lớn — bình nóng lạnh, điều hoà, bếp từ, máy bơm — thì bật thử thiết bị đó lên để xem nhánh nào cấp.
- Ổ cắm hay đèn nào không tắt theo nhánh nào cả thì ghi riêng một dòng "chưa rõ", để hỏi thợ lần tới.
Không gạt aptomat tổng trong lúc dò nhánh, trừ bước cuối cùng là xác nhận cái tổng đúng là tắt cả nhà. Gạt tổng xong, chờ vài giây rồi bật lên lại, sau đó kiểm tủ lạnh đã chạy lại chưa.
Ghi nhãn thế nào cho người hoảng đọc được
Nhãn tốt là nhãn mà người lần đầu đứng trước tủ, tay run, vẫn hiểu trong năm giây. Viết bằng bút dạ không phai lên băng dính giấy, dán ngay dưới từng cần gạt. Bảng dưới đây là ví dụ giả định của một nhà phố ba tầng, chép thêm một bản dán ở mặt trong cánh cửa ngoài của tủ.
| Số | Cấp cho | Ngắt khi nào | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| TỔNG | Cả nhà | Khói, mùi khét không rõ chỗ, người bị điện giật | Cái to nhất, bên trái |
| 1 | Tầng trệt: đèn, ổ cắm phòng khách | Nước tràn tầng trệt | Có tủ lạnh — bật lại sớm |
| 2 | Bếp: ổ cắm, bếp từ | Nước dưới bồn rửa, ổ cắm bếp có mùi | |
| 3 | Tầng hai: phòng tắm, máy giặt, bình nóng lạnh | Nước tràn tầng hai, bình rò nước | Ngắt cái này trước khi vào phòng tắm ướt |
| 4 | Tầng ba: phòng ngủ, điều hoà | Điều hoà chảy nước, có mùi |
Tên viết theo chỗ và theo việc, đừng viết theo cách thợ gọi như "L1", "nhánh phụ". Thêm cột "ngắt khi nào" chính là phần giúp người đọc khỏi phải suy luận lúc đang rối.
Khi dò mà gặp những thứ này, dừng lại gọi thợ
Việc dò nhãn hay làm lộ ra những thứ không ổn đã nằm im lâu nay. Một aptomat nhảy ngay khi gạt lên lại, một cái cần gạt nóng hơn hẳn mấy cái bên cạnh, tiếng lách tách khi gạt, mùi nhựa cháy thoảng ra — gặp cái nào thì dừng, để aptomat đó ở vị trí tắt nếu nó không cấp cho thiết bị cần thiết, rồi gọi thợ điện.
Một điều tuyệt đối không làm: thấy một aptomat hay nhảy thì thay bằng cái to hơn, hay chèn cho nó khỏi nhảy. Aptomat nhảy là đang làm đúng việc của nó — cắt điện khi có gì đó quá tải hoặc rò. Thay to hơn là tháo cái chốt an toàn cuối cùng. Việc thay, đấu, sửa trong tủ điện để thợ làm.
Câu mẫu khi gọi thợ: "Anh ơi, nhà em đang dán nhãn tủ điện thì thấy aptomat số ba cấp cho tầng hai cứ gạt lên là nhảy, cần gạt hơi ấm. Em đã để nó ở vị trí tắt. Anh qua kiểm giúp được không, anh báo trước tiền công kiểm và nếu phải thay đồ thì báo giá trước khi làm nhé."
Công tơ điện và đường dây từ cột vào nhà là của điện lực. Dù thấy gì bất thường ở đó, đừng đụng — gọi số chăm sóc khách hàng in trên hoá đơn tiền điện.
Một lần nhãn được dùng thật
Tình huống giả định: nhà anh Khoa ba tầng, tủ điện ở chân cầu thang tầng trệt, đã dán nhãn từ tháng trước. Mười giờ tối, vợ anh nghe tiếng nước chảy mạnh ở tầng hai: ống cấp máy giặt tuột, nước tràn ra khỏi phòng giặt và bắt đầu chảy xuống bậc cầu thang.
Anh Khoa không lên tầng hai trước. Anh đứng ở chân cầu thang, chỗ sàn còn khô, mở cửa tủ, đọc nhãn: số 3 — tầng hai, phòng tắm, máy giặt. Gạt xuống. Tầng hai tối, nhưng tầng trệt vẫn có đèn, tủ lạnh vẫn chạy. Rồi anh ra cạnh đồng hồ nước ở sân trước, khoá van tổng theo tờ thông tin dán ở cửa. Chỉ khi nước đã ngừng, anh mới cầm đèn pin, bám tay vịn lên tầng xem.
Từ lúc nghe tiếng nước tới lúc nước ngừng chảy mất chừng sáu phút. Sau đó anh chụp ảnh ống tuột, vũng nước, bậc cầu thang ướt, rồi nhắn cho thợ nước hẹn sáng mai. Nhánh số 3 để tắt qua đêm, không bật lại cho tới khi sàn khô và thợ xem qua ổ cắm cạnh máy giặt.
Không có nhãn, phương án còn lại là gạt tổng, rồi đi lại trên cầu thang ướt trong bóng tối — đúng chỗ người ta hay trượt ngã nhất.
Chung cư, phòng trọ, nhà thuê: làm phần nào
Căn hộ chung cư thường có một tủ điện nhỏ trong căn, gần cửa ra vào hoặc trong hành lang bếp. Dò và dán nhãn tủ đó theo đúng cách trên. Tủ điện tổng của tầng nằm ngoài hành lang là của ban quản lý — không tự mở. Chỉ cần hỏi ban quản lý trước một câu: "Khi căn hộ có sự cố mà aptomat trong căn không ngắt được, em gọi ai để ngắt ở tủ tầng?", rồi ghi câu trả lời lên tờ thông tin khẩn cấp.
Phòng trọ thường chỉ có một aptomat nhỏ cho cả phòng. Hỏi chủ trọ aptomat đó nằm đâu, nằm trong phòng hay ngoài hành lang, và aptomat chung của dãy ở chỗ nào. Ghi lên một mẩu giấy dán sau cửa phòng.
Nhà thuê nguyên căn thì xin phép chủ nhà trước khi dán nhãn — phần lớn chủ nhà sẽ vui vì được làm hộ. Nếu dò ra nhánh nào bất thường, báo chủ nhà bằng tin nhắn kèm ảnh, để có ghi lại ai biết chuyện từ khi nào.
Dù ở đâu, chụp một tấm ảnh cả hàng aptomat sau khi đã dán nhãn, đủ sáng để đọc được từng chữ. Lần sau có người gọi về hỏi "tắt cái nào", mình mở ảnh ra đọc cho họ từng chữ, thay vì cố nhớ cái thứ mấy từ trái sang. Ảnh đó cũng là thứ đưa cho thợ xem trước khi họ tới, để họ biết nhà mình chia nhánh ra sao.
Ai trong nhà được đụng vào tủ điện, và đụng tới đâu
Dán nhãn xong, nên nói rõ luôn ai làm gì với tủ điện khi có chuyện. Phân vai trước giúp tránh cảnh ba người cùng chạy tới tủ, hoặc không ai dám chạm. Bảng dưới là ví dụ cho một nhà có ông bà, bố mẹ và một con mười hai tuổi.
| Người | Được làm | Gọi ai | Không làm |
|---|---|---|---|
| Bố, mẹ | Gạt aptomat nhánh hoặc tổng từ chỗ khô | 114, 115 khi có nguy hiểm cho người; thợ điện sau | Mở tấm che, sửa dây, thay aptomat |
| Ông bà | Gạt aptomat tổng nếu với tới và sàn khô | Con cháu, hàng xóm; 114 khi có khói | Đứng ghế với tủ cao |
| Con mười hai tuổi | Biết tủ ở đâu, chỉ cho người lớn | Người lớn trong nhà, rồi 114 nếu không có ai | Tự gạt khi tay ướt, chạm vào tủ có mùi khét |
| Người giúp việc, khách ở lại | Gạt nhánh có ghi rõ, hoặc tổng | Chủ nhà; 114, 115 không cần chờ hỏi | Gọi thợ lạ tới sửa khi chủ chưa biết |
Bảng này nói với từng người một lần, ngay lúc dán nhãn xong. Trẻ nhỏ hơn không cần biết cần gạt nào là gì — chỉ cần nhớ có chuyện thì ra ngoài và gọi người lớn. Việc chạm vào điện là việc của người lớn, kể cả khi trẻ đã tự tin.
Người lớn tuổi yếu tay có thể thấy cần gạt tổng hơi cứng. Thử trước một lần lúc bình thường, nếu bà không gạt được thì ghi trên tờ thông tin là bà gọi hàng xóm, đừng để bà phải cố.
Câu hỏi thường gặp
Dò aptomat có làm hỏng tủ lạnh hay điều hoà không?
Tắt bật một lần thì thường không sao, nhưng nên chờ vài phút trước khi bật lại nhánh có tủ lạnh hay điều hoà, để máy nén nghỉ. Máy tính để bàn thì tắt máy trước khi dò để khỏi mất bài đang làm.
Tủ điện nhà mình không có cánh cửa ngoài, phải mở nắp mới thấy cần gạt thì sao?
Khi đó không tự mở. Nhờ thợ điện tới mở và dán nhãn cùng lúc, nhân tiện hỏi có nên lắp cửa che để lần sau gạt cần mà không phải đụng vào phần có dây. Hỏi tiền công trước khi thợ làm.
Một ổ cắm không tắt theo aptomat nào thì có đáng lo không?
Có thể ổ đó được nối chung với một nhánh mà lúc thử mình không để ý, hoặc đi dây khác thường. Ghi lại là chưa rõ và hỏi thợ trong lần gọi gần nhất. Chưa rõ thì đừng dùng ổ đó cho thiết bị lớn.
Có cần dán nhãn bằng loại băng in chuyên dụng không?
Không cần. Băng dính giấy và bút dạ không phai là đủ, miễn chữ to và nằm sát cần gạt. Quan trọng hơn là có thêm một bản tóm tắt dán ở mặt trong cánh cửa tủ và một ảnh chụp trong điện thoại.
Aptomat tổng nằm ở chỗ cao phải đứng ghế mới với tới thì làm thế nào?
Không trèo ghế hay thang trong lúc có nước hay khói. Lúc bình thường hãy hỏi thợ điện xem có thể dời tủ xuống tầm ngực không. Trong lúc chưa dời, ghi rõ trên tờ thông tin rằng nếu không với tới an toàn thì ra ngoài và gọi người.
Dán nhãn xong có cần làm lại không?
Chỉ khi nhà sửa điện, thêm thiết bị lớn, hay thợ thay tủ. Mỗi lần thợ làm xong việc trong tủ điện, nhờ thợ xem lại nhãn còn đúng không trước khi về, và sửa ngay tại chỗ.